Το λιμάνι του Βασιλείου της Σαλαμίνας

 

See this text in

Τοπογραφία

Το βασίλειο της Σαλαμίνας εκτεινόταν στην ανατολική ακτή της Κύπρου με την πρωτεύουσά του στην εκβολή του ποταμού Πεδιαίου. Η πόλη της Σαλαμίνας προβάλλει ως ιδρυτή της τον τρωϊκό ήρωα Τεύκρο, γιο του Τελαμώνα, βασιλιά της Σαλαμίνας στο Σαρωνικό Κόλπο. Διαδέχεται τη σημαντική Προϊστορική πόλη της Έγκωμης και συνεχίζει να ακμάζει στα Γεωμετρικά χρόνια, όπως δείχνουν τα πλουσιότατα ευρήματα των βασιλικών τάφων της περιόδου. Σύμφωνα με τον Kαραγιώργη η Σαλαμίνα των Aρχαϊκών και Kλασικών χρόνων εκτείνεται βορειότερά της γεωμετρικής πόλης, προς τη θάλασσα, γύρω από το λιμάνι και σε αρκετά μεγαλύτερη έκταση, αποτελώντας την πρωτεύουσα πόλη του νησιού. H κίνηση αυτή προς τα βόρεια οφείλεται πιθανότατα στη σταδιακή επίχωση του προγενέστερου λιμανιού, στην εκβολή του ποταμού και ωθεί τους κατοίκους προς το βόρειο φυσικό λιμάνι (Karageorghis 1969, 167-169).

Το 274 π.Χ. μια νέα πόλη με το όνομα Αρσινόη θα θεμελιωθεί νοτιότερα της Σαλαμίνας, από τον Πτολεμαίο Φιλάδελφο, δείχνοντας τη σημασία που αποδίδει το Πτολεμαϊκό κράτος, στην περιοχή αυτή απέναντι από το κράτος των Σελευκιδών. Η Σαλαμίνα και το λιμάνι της θα συνεχίσουν να υπάρχουν, όχι όμως με την πρότερη σημασία τους, εφόσον ως πρωτεύουσα του νησιού είναι στην Ελληνιστική περίοδο η Πάφος. Οι καταστροφικοί σεισμοί του 342 μ.Χ. θα σημάνουν το τέλος με τη βύθιση του βόρειου τμήματός της, ενώ ταυτόχρονα την Αρσινόη θα διαδεχθεί η Κωνσταντία και αυτήν με τη σειρά της αργότερα η Αμμόχωστος.

Η γεωμορφολογία της περιοχής παρουσιάζει σήμερα ένα ύφαλο (-0.50μ. περίπου από την επιφάνεια), ο οποίος βαίνει παράλληλα με τη παραλία σε απόσταση 100μ. από την ακτή, με μήκος δύο περίπου μιλίων, δημιουργώντας, κατά κάποιο τρόπο, μια εσωτερική λεκάνη (lagoon) στα νότιά του. Στα βόρεια και νότια της λεκάνης αυτής εντοπίζονται τα δύο λιμάνια της Σαλαμίνας των Ιστορικών χρόνων. Στα νότια πιθανότατα το εμπορικό και στα βόρεια το πολεμικό.

Αρχαίες Γραπτές Πηγές

Οι αρχαίες πηγές τεκμηριώνουν καλύτερα από κάθε άλλη πόλη την ύπαρξη του λιμανιού στη Σαλαμίνα από την Kλασική μέχρι το τέλος της Pωμαϊκής περίοδου. Ο Iσοκράτης αποδίδει τη δημιουργία του λιμανιού στον πιο σημαντικό κύπριο βασιλιά της αρχαιότητας, τον Eυαγόρα, σημειώνοντας ότι: «Παραλαβὼν γὰρ τὴν πόλην ἐκπεβαρβαρωμένην καὶ διὰ τῶν Φοινίκων ἀρχὴν οὔτε τοὺς Ἕλληνας προσδεχομένην οὔτε τέχνας ἐπισταμένην οὔτ' ἐμπορίῳ χρωμένην οὔτε λιμένα κεκτημένην ταῦτα τὲ πάντα διώρθωσε καὶ πρὸς τοῦτοις καὶ χώραν πολλὴν προσεκτήσατο καὶ τείχη προσπεριεβάλετο καὶ τριήρεις τε ἐναυπηγήσατο καὶ ταῖς ἄλλες κατασκευαῖς ηὔξησε τήν πόλιν...».

Ο Ψευδοσκύλλαξ, στη συνέχεια, αναφέρει ότι η: «…Σαλαμὶς Ἑλληνίς, λιμένα ἔχουσα κλειστὸν χειμειρινὸν», χωρίς βεβαίως να ξέρουμε εάν αναφέρεται στην κατάσταση των μέσων του 4ου αι. π.Χ., οπότε γράφει, ή κάνει αναχρονισμό από τον πρώτο Σκύλλακα του 6ου π.Χ. Είναι δε απίθανο η ακμάζουσα πόλη να μη διέθετε λιμάνι. Θα ήταν πιθανόν, εάν η πληροφορία που δίνεται από το Ψευδοσκύλλακα, αποδιδόταν στον Σκύλλακα από τα Καρύανδα, και συνδυαζόταν με τα γραφόμενα του Ισοκράτη, να υπάρχει όντως στην αρχή της Κλασσικής περιόδου επίχωση του προϋπάρχοντος λιμανιού και ανάγκη για επιδιόρθωσή του. Εν πάση περιπτώσει ο Ευαγόρας, ιδρύει ή επιδιορθώνει το λιμάνι, λαμβάνοντας σαφώς υπόψη και τη φύλαξη των πολεμικών σκαφών του.

Ο Διόδωρος Σικελιώτης και ο Πλούταρχος περιγράφοντας τη ναυμαχία μεταξύ Πτολεμαίου και Δημητρίου πολιορκητή μπροστά στη Σαλαμίνα στα 306 π.Χ. αναφέρουν ότι το λιμάνι διέθετε στενή έξοδο, τέτοια ώστε: «…δέκα ναῦς (τοσαῦται γὰρ ἤρκουν στενὸν ὄντα τοῦ λιμένος ἐμφράξαι τὸν ἔκπλουν)…». Στα Ρωμαϊκά χρόνια ο Στράβων αναφέρει τη Σαλαμίνα, όχι όμως το λιμάνι της: «μετὰ ταῦτα ἡ Σαλαμὶς... εἶτ' Αρσινόη πόλις καὶ λιμήν». Πιθανόν αυτό να οφείλεται στο ότι μεγαλύτερο κύρος έχει η γειτονική Αρσινόη.

Εντούτοις, υπάρχει αναφορά στο λιμάνι από τον ευαγγελιστή Λουκά στις Πράξεις των Αποστόλων, ο οποίος σημειώνει ότι αποβιβάστηκαν σ΄ αυτό οι απόστολοι Παύλος, Mάρκος και Bαρνάβας, προερχόμενοι από τη Σελεύκεια της Συρίας. Αργότερα ο ίδιος ο Μάρκος, περιγράφοντας τη δεύτερη περιοδεία στην Kύπρο, του ιδίου και του Bαρνάβα το 49 μ.Χ., στο ψευδεπίγραφο ευαγγέλιο Περίοδος και μαρτύριον του Aγίου Bαρνάβα του Aποστόλου, το οποίο του αποδίδεται, αναφέρει ότι φτάνουν στη Σαλαμίνα με καράβι στο οποίο επιβιβάστηκαν στο Kίτιο, και ότι η είσοδος του λιμανιού είναι γεμάτη με νησάκια με είδωλα.

Ο Σταδιασμός επίσης, στο τέλος της Ρωμαϊκής περιόδου αναφέρει ότι: «…πόλις ἐστὶν ἔρημος λεγομένη Ἀμμόχωστος. ἔχει δὲ λιμένα παντὶ ἀνέμῳ. ἔχει δὲ ἐν καταγωγὴ χοιράδες. διαφυλάττου», περιγράφοντας έτσι με σαφήνεια τη κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η πόλη, παρόλο που αναφέρει ως χρησιμοποιήσιμο ακόμα το λιμάνι της, το οποίο θα ποντισθεί και θα επιχωθεί στη συνέχεια.

Έρευνες

Στην περιοχή της Σαλαμίνος διενεργούσε ανασκαφές μέχρι το 1974, οπότε διακόπηκαν από την τουρκική εισβολή, το Τμήμα Αρχαιοτήτων της Κύπρου και η Γαλλική Αποστολή του Πανεπιστημίου της Λυόν. Η ιστορία και αρχαιολογία της περιοχής παρουσιάζεται σε διάφορες εκδόσεις και έχει συντεθεί στη μονογραφία του Καραγιώργη Salamis in Cyprus. Homeric Hellenistic and Roman (Karageorghis 1969). Μικρής κλίμακας υποβρύχια έρευνα στο λιμάνι πραγματοποίησαν το 1971 οι Linder και Raban και το 1973 ο Flemming (Flemming 1974, 163-174).

Λιμενοβραχίονες

Σύμφωνα με το Raban το εμπορικό λιμάνι είναι το νότιο. Αυτό σχηματίζεται από κυματοθραύστη με ακατέργαστους ογκόλιθους μεγάλων διαστάσεων, ο οποίος είναι ορατός υποθαλάσσια μέχρι το βάθος των 6μ. Ο κυματοθραύστης αυτός κλίνει προς τα νοτιοδυτικά και αφήνει στο άκρο του μία είσοδο πλάτους 200μ. περίπου. Επάνω σ’ αυτό τον κυματοθραύστη εντοπίζονται ισοδομικοί ογκόλιθοι που δημιουργούν μία κατασκευή κτισμένη με την τεχνική των τετραγωνισμένων λίθων πάνω σε άτακτα ριγμένους σε αμμώδη (loose) βυθό. H τεχνική αυτή δε συναντάται στα φοινικικά λιμάνια αλλά στα ελληνικά της Αρχαϊκής εποχής, όπως αυτά της Σάμου της Αίγινας, το εμπορικό της Κνίδου κλπ., γεγονός που πιθανόν αντανακλά τη στροφή προς το Aιγαίο των χρόνων του Eυαγόρα. Τον αιγιακό προσανατολισμό ενισχύει επίσης και το πυκνό δίκτυο των λιμανιών που αναφέρει ο Ψευδοσκύλλαξ στη βόρεια ακτή της Kύπρου, στην ίδια περίοδο (Kαρπασία, Kερύνεια, Λάπηθος, Σόλοι, Mάριον). Οι ισοδομικοί αυτοί λίθοι εντοπίζονται σε βάθος 2μ. με το βάθος εντός της λεκάνης να είναι σήμερα στα 2.5μ. Αν ληφθεί υπόψη ότι η αλλαγή στη στάθμη από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα εκτιμάται στα 1.8-2μ. τότε το ωφέλιμο βάθος του λιμανιού δεν ξεπερνά τα 0.7μ. πράγμα που δείχνει σίγουρα ότι το λιμάνι έχει υποστεί μεγάλη επίχωση. Ενδεχομένως μέσα σ’ αυτή την επίχωση να βρίσκονται οι όποιες άλλες κατασκευές του λιμανιού, εφόσον υπάρχουν. Πάντως οι δύο ερευνητές δεν εντοπίζουν καμιά άλλη σχετική κατασκευή στο χώρο αυτό.

Λιμενικές Λεκάνες

Ο Raban πιστεύει ότι η μακρόστενη «λεκάνη», η οποία εκτείνεται στα βόρεια της πόλης αποτελούσε το «νεώριον», το χώρο για συντήρηση σκαφών και άλλες σχετικές εργασίες, καθώς και για σκοπούς αποθήκευσης και ναυλοχίας.

Τοποθετεί επίσης στα βόρεια της λεκάνης το «κρυφό» πολεμικό λιμάνι που φαίνεται να ταιριάζει με την περιγραφή του Ψευδοσκύλλακα.

Αντίστοιχα ο Flemming, στην περιοχή της «λεκάνης» που ο Rapan θεωρεί ως «νεώριον», εντοπίζει κατά τη διάρκεια της έρευνας δύο δρόμους. Ο ένας βαίνει παράλληλα με τη σημερινή παραλία και τον ύφαλο, και ο δεύτερος τον τέμνει. Kατά μήκος του, αλλά και στην περιοχή γενικότερα, εντοπίζει ίχνη από αρκετά κτίσματα, πράγμα που σημαίνει ότι το μέρος δεν ήταν βυθισμένο στην αρχαιότητα. Συμφωνεί όμως ως προς τις θέσεις του εμπορικού και του πολεμικού λιμανιού νότια και βόρεια αντίστοιχα και κάνει παρατηρήσεις σχετικά με το βάθος και την επίχωση των δύο λιμανιών σε σημείο που πιθανές άλλες κατασκευές να πρέπει να αναζητηθούν μέσα σ’ αυτή την επίχωση.

Οχυρώσεις

Επιπλέον θεωρεί ότι το τείχος της πόλης περιέβαλλε και τις τρεις λεκάνες πατώντας πάνω στον σημερινό ύφαλο. Στο βορειοανατολικό άκρο του νότιου εμπορικού λιμανιού αναφέρεται σε τμήμα του τείχους, το οποίο είναι εξωτερικό της κύριας τείχισης της πόλης, για λόγους ασφαλείας.

O Flemming θεωρεί ότι ο ύφαλος ήταν κατά τους χρόνους ακμής της πόλης (4ος αι.) ένας φυσικός τοίχος μεταξύ της θάλασσας και της πόλης. Κάποια ανοίγματα σ’ αυτόν, πιθανολογεί ότι αποτελούσαν κάθετους δρόμους της πόλης προς τη θάλασσα.

Συμπεράσματα

Aπό τα παραπάνω φαίνεται ότι στην περιοχή της εκβολής του Πεδιαίου πρέπει να βρισκόταν το λιμάνι της Έγκωμης και αργότερα της Σαλαμίνας των Γεωμετρικών χρόνων. Στη συνέχεια παρατηρείται μια κίνηση της πόλης προς τα βόρεια, πιθανόν γιατί το νότιο αυτό λιμάνι τίθεται βαθμιαία εκτός λειτουργίας, και έτσι η πόλη στερείται λιμανιού μέχρι τα χρόνια του Ευαγόρα (τέλος 5ου-αρχές 4ου αι. π.Χ.). Ο Ευαγόρας προφανώς επαναφέρει σε λειτουργία το λιμάνι και το περιλαμβάνει στην τείχιση της πόλης. Ενδεχομένως, μάλιστα, ιδρύει ένα δεύτερο κρυφό πολεμικό στα βόρεια.

Εντούτοις, στο τέλος του 4ου αι. ως πολεμικό λιμάνι μάλλον χρησιμοποιείται το νότιο, ενώ το βόρειο, εάν υπήρχε τίθεται, εκτός λειτουργίας. Ο Πολύαινος στην περιγραφή του για τη ναυμαχία μεταξύ Δημητρίου και Πτολεμαίου αναφέρει ότι ο Δημήτριος κρύβεται στη βόρεια πλευρά της Σαλαμίνος, άρα είναι απίθανο να βρίσκεται εκεί το πολεμικό λιμάνι της Σαλαμίνας. Ένα επιπλέον στοιχείο που ενισχύει την άποψη αυτή είναι η αναφορά του Πλούταρχου και Διόδωρου Σικελιώτη στη δυνατότητα των δέκα σκαφών να φράξουν την έξοδο του λιμανιού, πράγμα που πιθανότατα ταιριάζει με την απόσταση των 200μ. της εισόδου του νότιου λιμανιού.

Ως προς τη λεκάνη μεταξύ των δύο λιμανιών σίγουρα είχε διαφορετική μορφή. Πιθανότατα να μπορούσαν να εκφραστούν διάφορες απόψεις για τη χρήση των κτισμάτων ή τη μορφή της, ενώ αντίστοιχες απόψεις θα μπορούσαν να εκφραστούν και για τα δύο λιμάνια και τη σχέση των τειχών της πόλης με αυτά. Οποιαδήποτε, όμως, ασφαλή συμπεράσματα χρήζουν περαιτέρω εμπεριστατωμένης επιστημονικής έρευνας, αδύνατης, δυστυχώς, προς το παρόν.

 

Βιβλιογραφία

Flemming N.C., 1974

"Report of Preliminary Underwater Investigations at Salamis Cyprus", Report of the Department of Antiquities of Cyprus, Nicosia, pp. 163-174

Karageorghis V., 1969

Salamis in Cyprus. Homeric Hellenistic and Roman, Thames and Hudson, London

Μαραγκού Α. Γ., 1997

Τα Λιμάνια της Κύπρου, Πολιτιστικό Κέντρο Λαϊκής Τράπεζας, Λευκωσία, 1997, 66-77

Raban A., 1995

"The Heritage of Ancient Harbour Engineering in Cyprus and the Levant" in Karageorgis V. – D. Michaelides (ed.), Proceedings of the International Symposium Cyprus and the Sea, Nicosia, 1995, 162-163

Νικολάου Κ., 1966

”Αρχαίοι λιμένες εν Κύπρω”, Δελτίον Τμήματος Πολιτιστικής Αναπτύξεως Υπουργείου Παιδείας Κύπρου 6-7 (1966), Λευκωσία, 95-96

Yon M., 1993

"La Ville de Salamine Fuilles Françaises 1964-74" Kinyras. L’ Archéology Française de Chypre, Maison de l’ Orient

Pococke R., 1745

Description of the East and Some other Countries, "Excerpta Cypria" II.1, 253-254