Το λιμάνι του Βασιλείου του Κιτίου

 

See this page in

Τοπογραφία

Η πρωτεύουσα του βασιλείου του Κιτίου εντοπίζεται στο κέντρο περίπου της σημερινής πόλης της Λάρνακας, στην περιοχή της Παμπούλας, όπου εντοπίστηκε και το αρχαίο πολεμικό λιμάνι. Η αγροτική περιοχή του βασιλείου εκτείνεται στη γύρω περιοχή της Λάρνακας ανάμεσα στις περιοχές των βασιλείων της Σαλαμίνας, με την οποία βρίσκεται σε συνεχή ανταγωνισμό, και της Αμαθούντας.

 

Η περιοχή γύρω από την πόλη του αρχαίου Κιτίου κατοικείται ήδη από την Νεολιθική και Χαλκολιθική περίοδο (Άρπερα, Κίτι, Κλαυδιά), ενώ στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού ακμάζει ο σημαντικός οικισμός στη θέση Χαλά Σουλτάν Τεκκέ, και χρησιμοποιεί ως λιμάνι (Engvig-Εström 1975) τη σημερινή αλυκή, η οποία έχει σ΄ αυτή την περίοδο έξοδο στη θάλασσα, αποτελώντας έτσι ασφαλές εσωτερικό λιμάνι. Αυτό μαρτυρείτε από τις λίθινες άγκυρες που έχουν εντοπιστεί στην περιοχή και από την αρχαιολογικά τεκμηριωμένη επαφή με την Εγγύς Ανατολή, την Αίγυπτο και το Αιγαίο. Κατά το τέλος της Ύστερης Eποχή του Xαλκού (13ος αι.π.Χ.) το λιμάνι της αλυκής εγκαταλείπεται, μάλλον λόγω της επίχωσης της εισόδου του (Nikolaou 1976, p.9-52). Έτσι η πόλη μετακινείται προς τα βόρεια, με επίκεντρο την περιοχή της Παμπούλας, όπου υπήρχε μικρός κλειστός κόλπος, ο οποίος μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως νέο λιμάνι. Αρχικά το Κίτιον οργανώνεται ως μυκηναϊκή πόλη με κυκλώπεια τείχη, ιερά, διοικητικό κέντρο, εργαστήρια επεξεργασίας χαλκού κλπ., αλλά η πόλη παρακμάζει κατά τον 11ο αι. π.Χ. μέσα στο πλαίσιο των ταραγμένων συνθηκών της εποχής. Στην πόλη θα εγκατασταθούν στις αρχές του 9ου αι. φοίνικες έμποροι, πιθανότατα προερχόμενοι από την Τύρο, οι οποίοι ιδρύουν έτσι την πρώτη αποικία δυτικά της Φοινίκης και μέχρι τα μέσα του αιώνα παίρνουν την πολιτική εξουσία στα χέρια τους. Έτσι η πόλη θα εμφανίζεται από τώρα και μέχρι τους Πτολεμαϊκούς χρόνους με φοίνικα βασιλιά και θα υποστηρίζει συνήθως τις δυνάμεις εκείνες που αντιμάχονται τα υπόλοιπα ελληνικά βασίλεια του νησιού.

Ως επιδέξιοι ναυτικοί και έμποροι οι Φοίνικες αναπτύσσουν το Κίτιον και καταφέρνουν στην Κλασική περίοδο να προσαρτήσουν το βασίλειο του Ιδαλίου και να αγοράσουν το βασίλειο της Ταμασσού για την εκμετάλλευση του χαλκού τους. Ταυτόχρονα εξάγουν προϊόντα από την πλούσια ενδοχώρα του βασιλείου, όπως το λάδι που μαρτυρείται από ελαιοτριβείο του 3ου αι. στο Mαρί-Kόπετρα, ξυλεία από τα δάση που τότε υπήρχαν γύρω από την περιοχή της Λάρνακας και φυσικά το αλάτι από τις παρακείμενες αλυκές. (Yon 1994, 15 και Yon 1995, 121). Οι εισαγωγές αγαθών επιβεβαιώνονται από σφραγίδες αμφορέων από τη Θάσο, Xίο, Pόδο, Kνίδο, κεραμική από την Aθήνα, Φοινίκη, Pόδο, παστά ψάρια από την Aίγυπτο κλπ. Η εμπορική κίνηση της πόλεως συναντάται σε διάφορες αρχαίες πηγές, όπως ο Δημοσθένης και ο Λυσίας, καθώς και επιγραφές, οι οποίες αναφέρουν το Kίτιο σαν χώρο εμπορικής δραστηριότητας και τους Kιτιείς ως εμπόρους εγκαταστημένους σε διάφορα μέρη, όπως η Δήλος, η Δημητριάδα, η Ρόδος και ο Πειραιάς (Yon 1995, 120-121).

Αρχαίες Γραπτές Πηγές

Οι αρχαίες πηγές πλην του Στράβωνα δεν αναφέρονται άμεσα στο λιμάνι του Κιτίου. Ο Στράβων αναφερόμενος στο Κίτιον σημειώνει ότι: «...ἔχει δὲ λιμένα κλειστόν». Έμμεση αναφορά στο λιμάνι έχουμε αρχικά από τον Πλούταρχο στον Βίο του Κίμωνα, ο οποίος πεθαίνει στη διάρκεια ναυτικής πολιορκίας του Κιτίου. Επίσης στο ψευδεπίγραφο ευαγγέλιο Περίοδος και μαρτύριον του Αγίου Bαρνάβα του Aποστόλου, ο οποίος αναφέρει σχετικά ότι οι απόστολοι Μάρκος και Βαρνάβας πήραν από το Κίτιον καράβι που τους μετέφερε στη Σαλαμίνα. Εντούτοις υπάρχουν πλήθος αναφορές σε μεσαιωνικούς περιηγητές οι οποίοι αναφέρονται σ΄ αυτό και το εντοπίζουν στην εσωτερική ρηχή λίμνη που βλέπουν, και σε κανάλι που οδηγεί απ’ αυτήν στη θάλασσα.

O Luis de Mas Latrie για παράδειγμα αναφέρει ακόμα και στα μέσα του 19ου αι.: «… La ville occupe l’emplacement de Citium, une des plus anciennes colonies Phéniciennes, dont le port et les substruction maritimes se reconnaissent encore dans un petit  étang séparé de la mer par une bande de galets». Διάφοροι μάλιστα απ’ αυτούς αποτυπώνουν σε σχέδια και την εικόνα που βλέπουν, όπως π.χ. ο ιταλός κληρικός Jovanni Mariti, που αποτυπώνει στο σημείο αυτό μικρή εσωτερική λίμνη και κανάλι που οδηγεί προς τη θάλασσα. Ήταν πιθανότατα ο αρχαίος «κλειστός λιμήν» και η είσοδος του, στον οποίο αναφέρεται ο Στράβων.

Είναι επιπλέον γνωστό ότι στην περιοχή της Παμπούλας υπήρχαν έλη. Ένα χρόνο μετά την κατάκτηση της Κύπρου από τους Άγγλους στα 1878, έγιναν για λόγους υγιεινής έργα αποξήρανσης. Τις εργασίες παρακολούθησε ο Ohnefalsch Richter, ο οποίος μελέτησε (Ohnefalsh-Richter M., 1893) τα ευρήματα που προέκυψαν από τη μεταφορά χώματος για την πλήρωση των λεκανών, από τον παρακείμενο λόφο της Παμπούλας, ο οποίος λόφος αποτελεί μάλλον μεσαιωνικό δημιούργημα (Myres 1913, 88). Παρόμοιες εργασίες επαναλήφθηκαν και το 1914, με αποτέλεσμα την πλήρη αλλαγή στην μορφολογία της αρχαίας ακτογραμμής, πράγμα που επέτεινε ακόμα περισσότερο η σύγχρονη οικοδομική δραστηριότητα.

Έρευνες

Στη θέση της Παμπούλας ξεκίνησε ανασκαφές η Γαλλική Aρχαιολογική Σχολή Αθηνών από το 1976.

Νεώσοικοι

Οι ανασκαφές έφεραν στο φως κατάλοιπα των νεωσοίκων του πολεμικού λιμανιού, στα νότια του λόφου, κάτω από το ιερό της Aστάρτης και του Hρακλή-Melkart, πίσω από το σημερινό Γήπεδο Αντισφαίρισης. Μέχρι το 1993 αποκαλύφθηκαν έξι κεκλιμένα επίπεδα (ράμπες), τα οποία ακουμπούν σε κάθετο τοίχο στα βόρεια, γεγονός που σημαίνει ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια ενιαία κατασκευή για αρκετά σκάφη. Τόσο στον ενιαίο βόρειο τοίχο όσο και στα επίπεδα εντοπίστηκαν ίχνη για τη στήριξη ξύλινων στοιχείων πιθανότατα για την προσαρμογή κυλίνδρων ή άλλων μηχανισμών ανέλκυσης-καθέλκυσης. Το μήκος των χώρων που αποκαλύφθηκαν, χωρίς να έχει ολοκληρωθεί η ανασκαφή, ανέρχεται στα 25μ. και το πλάτος σε 5μ. Οι αντίστοιχοι νεώσοικοι στον Πειραιά έχουν μήκος 35μ. και πλάτος 5.5μ. Μεταξύ των κεκλιμένων επιπέδων ανασκάφηκαν επίσης μικροί τοίχοι στον ίδιο άξονα, που αποτελούν βάσεις για ξύλινους μάλλον κίονες, οι οποίοι υποστήριζαν προφανώς τη στέγη από την οποία προέρχονται πλήθος από τμήματα κεραμίδων. Η πλήρης ανασκαφή του χώρου, η οποία δυσκολεύεται από την άνοδο της στάθμης νερού στην περιοχή, θα είναι αποκαλυπτική του μεγέθους των τριήρεων που το χρησιμοποιούσαν και πιθανόν να αποτελούν συγκριτικό στοιχείο μεταξύ των ελληνικών και των φοινικικών τριήρεων.

Χρονολόγηση

Σύμφωνα με την ανασκαφέα, Yon Marguerite, οι κατασκευές κτίζονται στις αρχές του 4ου αι. π.Χ. και η χρήση τους σταματάει στο τέλος του 4ου αι. π.Χ. H βάση ενός ναυτικού τροπαίου του βασιλιά του Kιτίου Mιλκυάθωνα που βρέθηκε στην περιοχή αναφέρεται σε ναυτική νίκη του επί του βασιλιά της Σαλαμίνας Eυαγόρα το 392 π.Χ.

 

 

Συμπεράσματα

Τα κατάλοιπα αυτά αποδεικνύουν ότι όντως υπάρχει στο Κίτιον ένα εσωτερικό κλειστό λιμάνι, όπως αυτό που αναφέρει ο Στράβων, το οποίο στις αρχές του 4ου αι. δέχεται κάποιες κατασκευές για τη στέγαση του πολεμικού στόλου για να ανταποκριθεί προφανώς στις ταραγμένες συνθήκες της περιόδου. Αυτό όμως που δεν μπορεί να ειπωθεί με ασφάλεια είναι το κατά πόσον αυτό το λιμάνι ταυτίζεται, και με το εμπορικό λιμάνι του Κιτίου, τουλάχιστον ίσως μέχρι την κατασκευή των νεωσοίκων, ή λειτουργεί μόνο ως τριηρικός λιμένας, οπότε το εμπορικό πρέπει να αναζητηθεί σε άλλη θέση.

Παρόλο τον τερματισμό της λειτουργίας των νεωσοικών στο τέλος του 4ου αι., πράγμα αναμενόμενο άλλωστε, αφού το βασίλειο του Κιτίου καταργείται όπως και τα υπόλοιπα από τους Πτολεμαίους, το λιμάνι είναι πιθανόν να χρησιμοποιείται ακόμα μέχρι και τους σεισμούς του 332 και 343 μ.X., οπότε καταστρέφεται και αυτό, όπως και το λιμάνι της Σαλαμίνας, και εγκαταλείπονται οριστικά. Βρίσκεται, εν πάση περιπτώσει, εκτός λειτουργίας στους ύστερους Bυζαντινούς χρόνους (Nicolaou 1976, 80).

Βιβλιογραφία

Νικολάου Κ., 1966

”Αρχαίοι Λιμένες εν Κύπρω”, Δελτίον Τμήματος Πολιτιστικής Αναπτύξεως Υπουργείου Παιδείας Κύπρου 6-7 (1966), Λευκωσία, 96

Nicolaou K., 1976

TheΗhistorical Τopography of Kition, in Äström P. (ed.) "Studies in Mediterranean Archaeology" XLIII, Göteborg

Yon M., 1994

Kίτιον. Aνασκαφές στην Πόλη και το Λιμάνι (1976-1993), Mορφωτικό Ίδρυμα Tράπεζας Kύπρου, Λευκωσία, 15-18

Yon M., 1995

"Kition et la Mer a l' Epoque Classique et Hellénistic", in Karageorghis V.-Michaelides D., Proceedings of the International Symposium Cyprus and the Sea, University of Cyprus-Cyprus Ports Authority, Nicosia, 119-130

Μαραγκού Ά., 1997

Τα Λιμάνια της Κύπρου, Πολιτιστικό Κέντρο Λαϊκής Τράπεζας, Λευκωσία, 189-223

Ohnefalsh-Richter M., 1893

Kypros, die Bibel und Homer, London

Engvig O. T., P. Åström, 1975

The Cape Kiti Survey. An Underwater Archaeological Survey, in Åström P. (ed.) "Studies in Mediterranean Archaeology" XLV:2, Göteborg