Το αρχαίο λιμάνι του Γυθείου

 

See this text in

 

Τοπογραφία

Το αρχαίο Γύθειο βρίσκεται στο νότιο μέρος της Πελοποννήσου και στην βορειοδυτική ακτή του Λακωνικού Κόλπου.

 

Ιστορική Πορεία

Οι πρώτες ενδείξεις εμπορικής δραστηριότητας στην γύρω περιοχή χρονολογούνται από την εποχή του Χαλκού, όταν ο Κροκεάτης λίθος (Lapis Lacaedemonius), τοπικής λατομήσεως στις Κροκεές και Ψεφί, εξάγεται στην Κρήτη και τις Μυκήνες. Αργότερα το φυσικό λιμάνι του Γυθείου γίνεται πιθανόν το κέντρο του Φοινικικού εμπορίου σε πορφύρα.

Κατά το β΄ ήμισυ του 8ου αιώνα π.Χ., οι περιοχές γύρω από τη Σπάρτη, συμπεριλαμβανομένων των Κυθήρων, της ανατολικής Πελοποννήσου και της περιοχής δυτικά του Ακρωτηρίου Μαλέα, διοικούνται από το Άργος. Η Σπάρτη αναζητώντας νότια έξοδο προς τη θάλασσα καταλαμβάνει το Έλος, στις εκβολές του Ευρώτα, και αργότερα το Γύθειο και το Λα. Στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ. το εμπόριο σε Λακωνική κεραμική αναπτύσσεται και οι αυξημένες ανάγκες για τη διακίνησή της είναι στοιχεία που συνηγορούν για τη χρήση του εμπορικού λιμένα του Γυθείου.

Ο Ξενοφώντας αναφέρει ότι ο πολεμικός λιμένας των Σπαρτιατών είχε σαν βάση το Γύθειο. Η δραστηριότητα της θέσης τεκμηριώνεται αρχαιολογικά και ιστορικά κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο, τα Ελληνιστικά και τα Ρωμαϊκά χρόνια. Η ύπαρξη του εμπορικού και στρατιωτικού λιμένα του Γυθείου μαρτυρείται ως το 374-5 μ.Χ. οπότε και καταστρέφεται από σεισμό και ένα σημαντικό κομμάτι της πόλης βυθίζεται.

 

Γραπτές Πηγές

Ο Ξενοφώντας (Ελληνικά VI 5.30) αναφέρει ότι περίπου το 369 π.Χ. οι Θηβαίοι βαδίζοντας προς το Έλος έκαψαν τις ανοχύρωτες πόλεις και πολιόρκησαν το Γύθειο, που ήταν ο ναύσταθμος των Σπαρτιατών, για τρεις ημέρες. Ο Παυσανίας (III 21, 4-5) αναφέρει την λατομεία του Κροκεάτη λίθου, τεκμηριώνοντας και ιστορικά τις αρχαιολογικές ενδείξεις για το εμπόριό του.

Η πόλη και το λιμάνι του Γυθείου αναφέρονται επίσης από το Θουκυδίδη, και από άλλους συγγραφείς όπως ο Στράβωνας, ο Διόδωρος Σικελιώτης, ο Πλίνιος, κ.α.

 

Έρευνες

Ο Έλληνας αρχαιολόγος Α. Σκιάς ήταν ο πρώτος που εντόπισε και δημοσίευσε τμήμα των βυθισμένων τειχών του αρχαίου Γυθείου την περίοδο 1891-2. Το 1968 ο N.C. Flemming του Βρετανικού Εθνικού Ινστιτούτου Ωκεανογραφίας, εξέτασε τις μεταβολές στην στάθμη της θάλασσας κατά τα τελευταία 2000 χρόνια στον Ελλαδικό χώρο. Σε αυτή την εργασία χρησιμοποίησε αρχαιολογικά στοιχεία για να αναπαραστήσει την αρχαία ακτογραφία της Πελοποννήσου. Το 1971, έγινε η προκαταρκτική έρευνα και η πρώτη συστηματική απόπειρα χαρτογράφησης της περιοχής του Γυθείου, χρησιμοποιώντας σόναρ και αυτοδύτες (Skoufopoulos & Edgerton 1972). Τον επόμενο χρόνο η έρευνα συνεχίστηκε με σκοπό την εξέταση του αρχαίου λιμανιού (Skoufopoulos & McΚernan 1975).

 

Αποβάθρες

Κατά την έρευνα με σόναρ ανιχνεύθηκε θέση πιθανού αρχαιολογικού ενδιαφέροντος. Οι ερευνητές (Skoufopoulos 1985) θεωρούν ότι η θέση ίσως αποτελεί μέρος της κατασκευής του αρχαίου λιμανιού του Γυθείου, ή αποβάθρα, ή Πλειστοκαινικό πέτρωμα, χωρίς όμως να μπορεί να καθοριστεί ο χαρακτήρας του. Η περιοχή βρίσκεται νοτιοανατολικά του σύγχρονου σταδίου, και σχεδόν παράλληλα προς την ακτή. Βρίσκεται 5μ κάτω από τον βυθό της θάλασσας, και έχει μήκος περίπου 220μ και πλάτος 70μ.

 

Οχυρώσεις

Σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές οι Σπαρτιάτες πιθανότατα οχύρωσαν το Γύθειο γιατί το 370 π.Χ., όταν ο Επαμεινώνδας πολιόρκησε την πόλη δεν κατάφερε να καταστρέψει τους Σπαρτιατικούς νεώσοικους. Δεν υπάρχουν αρχαιολογικά στοιχεία για να υποστηρίξουν την ύπαρξη λιμενικών οχυρώσεων.

 

Νεώσοικοι

Στα ανατολικά της ερευνημένης περιοχής F (βλέπε Skoufopoulos & McKernan 1975: 111) στον κόλπο «της Μαντηλού», βρέθηκαν παράλληλα τείχη με διεύθυνση προς την ακτή. Τα τείχη πιθανός ανήκουν σε Ρωμαϊκούς νεώσοικους.

 

Λειτουργία

Σύμφωνα με τις αρχαίες γραπτές πηγές το αρχαίο Γύθειο εξυπηρετούσε σαν εμπορικό (Στράβωνας, Γεωγραφία 8.5.2) και στρατιωτικό λιμάνι (Ξενοφώντας, Ελληνικά VI 5.30).

 

Συμπεράσματα

Στην περίπτωση του αρχαίου λιμανιού του Γυθείου τα αρχαιολογικά και ιστορικά στοιχεία δεν συμφωνούν. Το λιμάνι που αναφέρεται στις αρχαίες πηγές ως το στρατιωτικό λιμάνι των Σπαρτιατών, δεν εμφανίζεται στις αρχαιολογικές έρευνες. Η ασυμφωνία αυτή πιθανότατα οφείλεται στην τμηματική έρευνα της περιοχής και την έλλειψη ανασκαφής.

Θεοδούλου Θ. / Theodoulou, Th.

 

Βιβλιογραφία

Edgerton H. & Skoufopoulos N., 1972

"Sonar Search at Gythion Harbour", Αρχαιολογικά Ανάλεκτα Αθηνών 5, 202-6

Forster E. S., 1906-7

"Gythium and the North-west Coast of the Laconian Gulf", Annals of the British School at Athens 13, 219-237

Frost H., 1963

Under the Mediterranean, London

Scoufopoulos-Stavrolakes N. 1985

"Ancient Gythion, the port of Sparta: History and Survey of the Submerged Remnants", in Raban A, (ed.), Harbour Archaeology: Proceedings of the first International workshop of ancient Mediterranean Harbours, Ceasaria Maritima, BAR 257

Scoufopoulos N. & McKernan G., 1975

"Underwater Survey of Ancient Gythion", International Journal of Nautical Archaeology 4.1, 103-116

Thucydides

History of the Peloponnesian War, Ι 108.5 translation R. Warner, Penguin Classics, Harmondsworth

Διόδωρος Σικελιώτης

Βιβλιοθήκη Ιστορική (XI 84.6), μετάφραση Φιλολογική Ομάδα Κάκτου, Κάκτος, Ο. Χατζόπουλος, Αθήνα

Ξενοφώντας

Ελληνικά VI 5.32, μετάφραση Ρ. Ρούφος, Ωκεανίδα, Αθήνα

Παυσανίας

Ελλάδος Περιήγησις ΙΙΙ 21.4, μετάφραση Ν. Παπαχατζή, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα

Jones W.H.S. 1962

Pliny, Natural History, XXXVI-XXXVIII, v. X, Loeb, W. Heinemann, London

Στράβωνας

Γεωγραφία VIII 5.2, μετάφραση Π. Θεοχαρίδης, Κάκτος, Ο. Χατζόπουλος

Σκιάς Α., 1891

«Τοπογραφικά Γυθείου», Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας, 27-34 (Topography of Gytheion)

Σκιάς Α., 1892

«Τοπογραφικά Γυθείου», Αρχαιολογική Εφημερίς, 55-66 (Topography of Gytheion)