Τα λιμάνια των Αβδήρων

See this text in

 

Τοπογραφία

Τα Άβδηρα είναι μια από τις πιο σημαντικές πόλεις της νότιας Θράκης. Η γεωμορφολογία της περιοχής που βρίσκεται η πόλη, ένα ακρωτήριο με πολλούς κολπίσκους, επέτρεψε τη χρήση των φυσικών χαρακτηριστικών της ακτής για τη διαμόρφωση, με μικρές επεμβάσεις, λιμανιών και αραξοβολιών. Σήμερα η αρχαία ακτογραμμή έχει υποχωρήσει προς την ξηρά εξαιτίας της επενέργειας πλημμυρών και προσχώσεων του ποταμού Νέστου. Ο χώρος του αρχαίου λιμένα καλύπτεται σήμερα από ακαλλιέργητο έλος.

Ιστορική Πορεία

Η ίδρυσή της πόλης ανάγεται στο μύθο, παραδίδεται ότι η πόλη χτίστηκε προς τιμήν του Αβδήρου ο οποίος κατασπαράχτηκε από τα άλογα του Γηριόνη. Ίωνες άποικοι εγκαταστάθηκαν εκεί κατά τον 7ο αι. π.Χ., η πόλη γνώρισε άνθιση και αναδείχθηκε σε σπουδαίο εμπορικό και γεωργικό κέντρο. Ήδη από τον 7ο αι. π.Χ. περιβάλλεται από ισχυρό τείχος με προσκτίσματα κατά το πρότυπο των μικρασιατικών ελληνικών πόλεων, π.χ. Σμύρνη (Κουκούλη-Χρυσανθάκη 1992) .Το δημοκρατικό της πολίτευμα και η σημαντική νομισματοκοπία της έδωσαν ώθηση στη δημιουργία στόλου για την εξυπηρέτηση της εμπορικής της κίνησης. Κατά τους Περσικούς Πολέμους διαθέτει λιμάνι ικανό να δεχτεί τον στόλο των Θασίων κατ’εντολήν του Δαρείου, όπως αναφέρει ο Ηρόδοτος. Τα Άβδηρα εκτός των άλλων υπήρξαν η πατρίδα του φιλοσόφου Δημόκριτου (460 π.Χ.).

Γραπτές Πηγές

Το λιμάνι των Αβδήρων μνημονεύεται στο 6ο βιβλίο του Ηροδότου (VI 46-7) με έναυσμα μια εντολή του Δαρείου κατά τους Περσικούς Πολέμους: «πέμψας άγγελον εκέλευε σφέας το τείχος περιαιρέειν και τάς νέας ες Άβδηρα κομίζειν», «οι δέ Θάσιοι τω βασιλεί κελεύσαντι καί τό τείχος το σφέτερον κατείλον καί τάς νέας τάς πάσας εκόμισαν ες Άβδηρα».

Έρευνες

Ανασκαφές στην περιοχή διενεργούνται από την Αρχαιολογική Εταιρεία. Για δύο ανασκαφικές περιόδους (1993-4) πραγματοποιήθηκε επίσης υποβρύχια έρευνα από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων.

Λιμενολεκάνες

Έχουν εντοπιστεί τρεις λιμενολεκάνες οι οποίες προσφέρουν προστασία από ανέμους διαφόρων κατευθύνσεων. Οι δύο από αυτές ορίζονται από την προέκταση των σκελών του χερσαίου τείχους ενώ η τρίτη διαμορφώθηκε με την κατασκευή τεχνητού μόλου.

Οχυρώσεις

Ο επονομαζόμενος αρχαϊκός μόλος διαμορφώθηκε με την προέκταση του χερσαίου τείχους της νεώτερης φάσης, το οποίο ακολουθεί πορεία Α-Δ και προστατεύει το λιμάνι από τα βόρεια. Το σκέλος αυτό του τείχους καταλήγει στη θάλασσα, η οποία ανιχνεύεται σήμερα από το στρώμα της άμμου με όστρεα και βότσαλα εκεί όπου άλλοτε εκτεινόταν η λιμενολεκάνη. Εντοπίστηκαν τα θεμέλια του τείχους από αργούς λίθους και εκτιμάται ότι είχαν χτιστεί στην ίσαλη γραμμή. Στο δυτικό άκρο εκεί που συναντούσε τη θάλασσα ευρύνεται ίσως για μεγαλύτερη προστασία ή για να χρησιμεύσει ως βάση για κάποιο πύργο.

Λιμενοβραχίονες

Στο λιμάνι που ανοίγεται στα νότια, στο χώρο του σύγχρονου λιμανιού των Αβδήρων εντοπίστηκε ένας λιμενοβραχίονας που προστατεύει το λιμάνι από ανατολικά και βόρεια. Έχει μήκος 170-180μ. και ακολουθεί διεύθυνση Α-Δ με απόκλιση προς Β. Το πλάτος του κυμαίνεται από 5.5 έως 8μ. Αποτελείται από λιθόπλινθους γρανίτη και ακατέργαστους ογκόλιθους. Οι ανασκαφείς διαπίστωσαν δύο οικοδομικές φάσεις στην κατασκευή του. Στην δεύτερη πιθανόν ανήκει μια βαθμίδα, πλάτους 2.5-3μ., κατά μήκος της βόρειας πλευράς, η οποία ερμηνεύτηκε ως νέο μέτωπο κρηπιδώματος.

Στο σημείο όπου ο λιμενοβραχίονας στρεφόταν βόρεια, στη νότια πλευρά του, εντοπίστηκαν δύο πεταλόσχημοι πύργοι σε μικρή απόσταση μεταξύ τους.

Το λιμάνι που ανοίγεται στο ανατολικό τμήμα της πόλης, στην περιοχή του Αι Γιάννη διαμορφώνεται από την προέκταση του ανατολικού σκέλους του χερσαίου τείχους, σε μήκος 30μ. και απολήγει σε ένα ημικυκλικό πύργο, διαμέτρου 6 μέτρων. Ο πύργος είναι προσεγμένης τοιχοδομίας και εδράζεται σε προγενέστερη ορθογώνια κατασκευή, της οποίας η χρήση δεν έχει διαπιστωθεί. Μάλλον καταστράφηκε από σεισμό όπως μαρτυρούν τα τεκτονικά σημάδια στις λιθόπλινθους που κείτονται πεσμένες στην ανατολική του πλευρά.

Νεώσοικοι

Κατά τη διάρκεια των χερσαίων ανασκαφών ήρθαν στο φως κατάλοιπα ενός κτιρίου, σε απόσταση 6μ. στα νότια του τείχους και με παράλληλη προς αυτό χάραξη. Το κτίριο αυτό ταυτίστηκε με το νεώσοικο του αρχαϊκού λιμένα. Η βόρεια πλευρά του διαμορφώνεται από τοίχο που διακόπτεται από σειρά βάσεων κιόνων από τοπικό ηφαιστειογενές πέτρωμα (σώζεται μόνο ένας κίονας), οι οποίες παρουσιάζουν κλίση προς τα δυτικά. Η κλίση αυτή σε συνδυασμό με την απουσία δαπέδου και τη γειτνίαση του κτηρίου με τη θάλασσα οδήγησε τους ερευνητές στο συμπέρασμα ότι το κτήριο είναι νεώσοικος. Ο νεώσοικος καλυπτόταν πιθανόν από στέγη από κεραμίδια κόκκινου και μαύρου χρώματος που εντοπίστηκαν μέσα στο στρώμα καταστροφής του. Εικάζεται πως παρόμοιες κατασκευές πρέπει να εκτείνονταν προς νότον. Σε κάποια φάση της ιστορίας του ο νεώσοικος καταστρέφεται πιθανόν από πλημμύρα, το λιμάνι επιχώνεται και πάνω του χτίζεται ένας τοίχος αγνώστου προορισμού, ίσως ελληνιστικών χρόνων. Στο χώρο του νεωσοίκου επίσης σε μεταγενέστερη εποχή εγκαταστάθηκε μεταλλουργικός κλίβανος. Στο δυτικό του άκρο περνά το δυτικό σκέλος των τειχών.

Συμπεράσματα

Οι εγκαταστάσεις του αρχαϊκού λιμένα βόρεια και το κτήριο του νεώσοικου, θεωρείται σύγχρονο του τείχους της νεώτερης φάσης και χρονολογείται βάσει της κεραμικής στον 6ο αι. π.Χ. Κατά τα τέλη του 5ου-αρχές 4ου αι. π.Χ. το λιμάνι επιχώνεται συνεπεία κάποιας πλημμύρας. Η κίνηση μεταφέρεται νότια, στο λιμάνι που βρίσκεται στο χώρο του σύγχρονου λιμανιού των Αβδήρων, γεγονός που παρατηρείται και στην αρχαία πόλη με τη μεταφορά της ζώνης δραστηριότητας από το βόρειο περίβολο προς τα νότια. Οι εγκαταστάσεις στο λιμάνι αυτό χρονολογούνται στον 4ο αιώνα π.Χ. και μένουν σε χρήση μέχρι τη Βυζαντινή εποχή. Τέλος η χρονολόγηση του λιμενοβραχίονα στην περιοχή του Αι Γιάννη τοποθετείται στην κλασική εποχή βάσει ομοιοτήτων που παρουσιάζει στην κατασκευή με το χερσαίο τείχος και απουσία κινητών ευρημάτων που να το χρονολογούν με μεγαλύτερη ακρίβεια.

Η περίπτωση των Αβδήρων είναι αρκετά χαρακτηριστική για τον ελλαδικό χώρο. Είναι αρκετά σύνηθες πόλεις χτισμένες σε ακρωτήρια να εκμεταλλεύονται τη φυσική μορφολογία της ακτής και με μικρές διαμορφώσεις να εξασφαλίζουν λεκάνες ελλιμενισμού που μπορούν να προφυλάξουν τα πλοία από ανέμους διαφόρων κατευθύνσεων.

Θεοδούλου Θ. / Theodoulou, Th.

Βιβλιογραφία

Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Χ., 1991,

”Ανασκαφή αρχαίων Αβδήρων”, Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας 146, [1994], 193-199.

(Koukouli-Ghrysanthaki, Ch., 1991, "Anaskaphe Abderon", Praktika Archeologikes Etaireias 146, [1994], pp.193-199.)

Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Χ., 1992,

”Ανασκαφή αρχαίων Αβδήρων”, Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας, [1995], 162-163.

Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Χ., 1992

"Anaskaphe Abderon", Praktika Archeologikes Etaireias 147, [1995], pp.162-63.

Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Χ., 1993

”Ανασκαφή αρχαίων Αβδήρων”, Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας, [1996], 135-136.

(1993, "Anaskaphe archaion Abderon", Praktika Archaiologikes Etaireias, [1996], 135-136.)

Σαμίου, Χ., 1993

”Άβδηρα”, Αρχαιολογικόν Δελτίον 48, Χρονικά Β΄2 [1998], 585-586.

(Samiou, Chr., 1993, "Abdera", Archaeologikon Deltion 48, Chronika B 2 [1998], pp. 585-586.)

Σαμίου, Χ., 1994,

”Άβδηρα”, Αρχαιολογικόν Δελτίον 49, Χρονικά Β΄2 [1999], 855.

(1994, "Abdera", Archaeologikon Deltion 49, Chronika B 2 [1999], p. 855.)

Samiou, Chr., 1993

"Ancient Ports of Abdera in Aegean Thrace", TROPIS V, [1999], 363-368.