Η αρχαία πόλη της Αμαθούντας αποτελεί την έδρα του ομώνυμου αρχαίου κυπριακού βασιλείου και βρίσκεται στη νότια ακτή της Κύπρου. Είναι στα ανατολικά της σύγχρονης πόλης της Λεμεσού, μεταξύ της παλαιάς και της νέας οδού που συνδέει τη Λεμεσό με τη Λευκωσία και τη Λάρνακα. Η ανθρώπινη παρουσία στη γύρω περιοχή εμφανίζεται ήδη από την 8^η χιλιετία π.Χ. Στο συγκεκριμένο όμως χώρο της Αμαθούντος, ανθρώπινη δραστηριότητα εμφανίζεται γύρω στα 1100 π.Χ. Η θέση θα εξελιχθεί στην πρωτεύουσα του βασιλείου, το οποίο θα ταυτιστεί με το χώρο όπου κατ’ εξοχήν συγκεντρώθηκαν οι ντόπιοι πληθυσμοί μετά την επικράτηση του μυκηναϊκού-ελληνικού στοιχείου στο νησί. Η ζωή του βασιλείου αναπτύσσεται και τεκμηριώνεται αρχαιολογικά, ακολουθώντας την τύχη των υπόλοιπων κυπριακών βασιλείων μετά την υποταγή σον Αλέξανδρο και τους Πτολεμαίους. Η ύπαρξη της πόλης μαρτυρείται μέχρι και τον 7^ο αι. μ.Χ., οπότε καταστρέφεται, χωρίς να καταφέρει να συνέλθει ποτέ πια, από τη δεύτερη αραβική επιδρομή (653/54 μ.Χ.). Το διοικητικό κέντρο των ιστορικών χρόνων, τα ιερά, και κάποιες κατοικίες βρίσκονται πάνω σε λόφο, φυσικά αλλά και τεχνητά οχυρωμένο, ο οποίος δεσπόζει της περιοχής, με τη θάλασσα στα νότια του. Η πόλη εκτεινόταν κυρίως στα νοτιοανατολικά του λόφου. Στο σημείο αυτό σχηματιζόταν μικρός κόλπος, ο οποίος είχε χρησιμοποιηθεί ως το πρώτο λιμάνι της πόλης, πιθανότατα από την ίδρυσή της.

Tο λιμάνι της πόλης ερεύνησε η αποστολή της Γαλλικής Aρχαιολογικής Σχολής Aθηνών, από το 1984 μέχρι το 1986, η οποία διεξάγει αρχαιολογικές έρευνες στην περιοχή της Αμαθούντας από το 1975.

Στο χώρο είναι σήμερα ορατό κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας τεχνητό λιμάνι με τρεις λιμενοβραχίονες. Οι δύο είναι σχεδόν κάθετοι στην παραλία μήκους 100μ. ο καθένας, και με κατεύθυνση Β-Ν. Ο τρίτος, μήκους 180μ. περίπου, έχει κατεύθυνση ανατολικά - δυτικά και φράζει τους νότιους ανέμους από την πλευρά της θάλασσας, δημιουργώντας κλειστή λιμενική λεκάνη. Για την κατασκευή των λιμενοβραχιόνων χρησιμοποιήθηκαν 5000 περίπου λιθόπλινθοι που τοποθετήθηκαν σε οκτώ τουλάχιστον στρώσεις, από τις οποίες διατηρούνται οι επτά. Οι λιθόπλινθοι αυτοί φτάνουν σε μήκος τα 3μ. και πλάτος τα 0.70μ. και ζυγίζουν 3τ. περίπου ο καθένας. Οι στρώσεις των λιθοπλίνθων αυτών αποτελούσαν την εσωτερική πλευρά του λιμένος, ενώ εξωτερικά προστατευόταν από κυματοθραύστη με αδρά λαξευμένους λίθους. Όλο το υλικό προέρχεται από λατομεία της γύρω περιοχής. Η είσοδος του λιμανιού βρισκόταν στη νοτιοανατολική γωνία και είχε άνοιγμα 20μ.

Για την τοποθέτηση τους χρησιμοποιήθηκε κάποιο μηχάνημα από το οποίο ανηρτούντο για την τοποθέτησή τους στο βυθό, όπως μαρτυρούν αυλακώσεις σχήματος ”U” για το πέρασμα σχοινιού ανάρτησης στις στενές πλευρές τους.

Οι κυματοθραύστες προστατευόντουσαν από χαμηλό τείχος.

Η έρευνά του λιμανιού έδειξε ότι κατασκευάζεται στα τελευταία χρόνια του 4^ου αι. π.Χ. και εγκαταλείπεται σχεδόν αμέσως ή στα πρώτα χρόνια του 3^ου αι. π.Χ., πιθανόν πριν ολοκληρωθεί η κατασκευή του. Αυτό μαρτυρείται από την ποσότητα ομοιογενούς ντόπιας και εισηγμένης κεραμικής, η οποία βρέθηκε στη βάση της κατώτερης στρώσης λίθων των κυματοθραυστών και ανάγεται στο τέλος του 4^ου αι. π.Χ.

H ανέγερση του σχετίζεται πιθανότατα με την αναγκαιότητα ναυτικής βάσης για το Δημήτριο ή ενδεχομένως και το Πτολεμαίο στην εποχή της διαμάχης τους για την Kύπρο. Πιθανότερα ο Δημήτριος να ίδρυσε το λιμάνι για να το χρησιμοποιήσει ως ναυτική βάση, όπου σκόπευε να εγκαταστήσει μοίρα του πολεμικού του στόλου για εποπτεία της Κύπρου.

Το γεγονός ότι ο το λιμάνι αναφέρεται ως έρημο από το Ψευδοσκύλλακα θα μπορούσε να εξηγηθεί με δύο τρόπους. Πιθανόν ο Ψευδοσκύλλαξ να παίρνει την πληροφορία από το προγενέστερη πηγή, πράγμα που σημαίνει ότι το λιμάνι είναι έρημο κατά το τέλος της Αρχαϊκής ή και μέρος της Κλασικής περιόδου ή να αναφέρεται στην υπάρχουσα κατάσταση των μέσων του 4^ου αι. π.Χ., οπότε πιθανόν να αναφέρεται στην εσωτερική λεκάνη, η οποία να είχε καταστεί όντως έρημη ή περιορισμένης χρήσης και έτσι προέκυψε η ανάγκη κατασκευής του νέου λιμανιού στο τέλος του 4^ου αι., σε συνδυασμό και με τις στρατιωτικές ανάγκες του Δημητρίου ή των Πτολεμαίων.

Μαραγκού Α. Γ.,

Τα Λιμάνια της Κύπρου, Πολιτιστικό Κέντρο Λαϊκής Τράπεζας, Λευκωσία, 224-228

Νικολάου Κ., 1966

”Αρχαίοι λιμένες εν Κύπρω”, Δελτίον Τμήματος Πολιτιστικής Αναπτύξεως Υπουργείου Παιδείας Κύπρου 6-7 (1966), Λευκωσία, 96-97