BOOMSTAMKANO VAN HARDINXVELD-GIESSENDAM
Het onderzoek in Hardinxveld-Giessendam
Sinds 1 februari 1998 wordt opgegraven op de site 'De Bruin', een locatie in het traject van de Betuwe-spoorlijn. Het werk wordt uitgevoerd door Archeologisch Onderzoek Leiden B.V. (Archol), gelieerd aan de Faculteit der Archeologie van de Rijksuniversiteit Leiden. Opdrachtgever is de Managementgroep Betuweroute van NS Railinfrabeheer.Door de vondst van een vaartuig (een boomstamkano) werd het Nederlands Instituut voor Scheeps- en onderwater Archeologie ROB (NISA) uit Lelystad bij het project betrokken.Het NISA heeft de taak zorg te dragen voor het maritiem erfgoed in héé1 Nederland.
De boomstamkano van Hardinxveld-Giessendam
In april 1998 kwam in een voormalige kreekbedding het uiteinde van een boomstamkano tevoorschijn. Na verder onderzoek bleek het een compleet vaartuig te betreffen. Het bleek dat de stalen damwand de kano net niet heeft geraakt.
Het vaartuig is gemaakt uit een rechte stam van een linde. De lengte bedraagt ongeveer 5.55 m, de breedte ongeveer 55 cm. De stam is uitgehold tot een wanddikte van slechts enkele centimeters. De achtersteven is recht afgekapt of afgebroken, de zijwanden zijn door het gewicht van de boven liggende grond naar binnen geklapt. Hierdoor is de oorspronkelijke vorm van de kano nog niet vast te stellen.
De kano ligt ingebed in de zware kleivulling van de kreekbedding naast een duintje (donk), waarop een woonplaats of bivak was ingericht. Dit betekent dat het vaartuig aan de waterkant is (af)gezonken.
Datering
De voorlopige datering berust op de ouderdom van de kleiafzetting, in relatie tot de (goed bekende) curve van het verloop van de stijging van de zeespiegel en van het locale grondwater. De kano ligt op circa 9 m beneden NAP, in een kleipakket met een geologische datering van ruim 7000 jaar, oftewel de periode die bekend staat als het Laat Mesoliticum. Verder zal ter aanvulling een radiokoolstofdatering (C-14 datering) worden uitgevoerd.
De boomstamkano
De boomstamkano is één van de oudste en meest verspreide typen vaartuig, dat in sommige delen van de wereld nog steeds wordt gemaakt. In Europa zijn boomstamkano's tot het begin van de twintigste eeuw in gebruik geweest, onder andere in Zwitserland en Oostenrijk.
De kano van Hardinxveld-Giessendam behoort tot de oudst bekende kano's. Een ander beroemd Nederlands exemplaar is de kano van Pesse (Drenthe) uit ongeveer 7000 v Chr.
Het is waarschijnlijk dat kano's in het Mesoliticum hoofdzakelijk bij de visvangst en de jacht werden gebruikt en om brede rivieren over te steken. De kano's uit deze tijd zijn al enigszins verschillend van vorm, hoewel de vorm natuurlijk altijd wordt bepaald door het gebruikte materiaal: een enkele en unieke boomstam.
Men gebruikt in deze tijd vooral zachte houtsoorten zoals els, populier en vooral linde. Het uithollen gebeurde met stenen bijlen en door branden.
Documentatie
De kano is door het eeuwenlange verblijf in de grond erg zacht geworden. Hij kan daardoor gemakkelijk breken en uit elkaar vallen. Om dit te voorkomen is besloten de kano, samen met de omliggende grond, als één blok te lichten. Hiervoor is een bekisting rond en onder de kano geconstrueerd. Dit pakket (blok), dat ongeveer 15 ton weegt, is overgebracht naar het NISA in Lelystad. Daar zal het vaartuig worden uitgeprepareerd, gedocumenteerd, geconserveerd en gerestaureerd. Voordat met het conserveren kan worden begonnen, wordt de kano getekend en een ondersteunende mal rond de kano geconstrueerd.
Het opmeten en tekenen van scheepswrakken en/of de afzonderlijke onderdelen, is een ingewikkelde en arbeidsintensieve bezigheid, die veel tijd in beslag neemt. Het grootste probleem bij het tekenen is, dat men altijd te maken heeft met driedimensionale objecten, waarbij vrijwel niets recht is. Goede (schaal-)tekeningen zijn echter noodzakelijk voor het reconstrueren van de oorspronkelijke vorm van een vaartuig. Daarom is men bij het NISA steeds bezig met de ontwikkeling van meer efficiëntere en nauwkeurige tekenmethoden.
Om het bovenaanzicht van kano op een vel plastic te kunnen tekenen, is over het vaartuig een verplaatsbaar tekenplateau van glas en aluminium geplaatst, dat over twee T-profielen wordt voortbewogen. Aan een zijde van het plateau is een rol plastic opgehangen, dat over het tekenplateau wordt gespannen en aan de andere zijde aan een rol is vastgemaakt. Hieraan is een slinger bevestigd, waarmee het plastic kan worden doorgedraaid. Zowel langs de rails als langs het tekenplateau zijn meetlinten bevestigd waardoor het tekenplateau en het plastic evenver kunnen worden doorgeschoven.
Er wordt getekend met een dunne viltstift; deze wordt in een houder geplaatst, waarin een laser zodanig wordt geklemd, dat deze loodrecht op de ondergrond kan worden afgesteld. De punt van de viltstift ligt exact in het midden van de lichtbundel van de laser. Door met de lichtbundel van de laser de contouren van de kano te volgen en de viltstift op de glasplaat te drukken, wordt op eenvoudige wijze een nauwkeurige uitslag van het object gemaakt.
Conservering
De kano is nu verzadigd met water. Dit kan 80% of meer van het totale gewicht uitmaken. Droogt het hout te snel aan de lucht, dan kan extreme krimp en vervorming optreden. Het doel van conservering is dan ook in de eerste plaats het hout zodanig te behandelen, dat de vorm wordt gestabiliseerd en het hout, zonder grote gevaren voor beschadiging, aan lucht van min of meer wisselende temperatuur en vochtigheid zou kunnen worden blootgesteld.
De kano wordt geimpregneerd met Polyethyleenglycol (PEG), een wasachtige substantie, die de plaats van het water in het hout moet overnemen. Dit proces neemt 1,5 ä 2 jaar in beslag. Hierna kan pas met de restauratie van het vaartuig worden begonnen.
