Τοπογραφία
Tα
ερείπια της πόλης της Λαπήθου εκτείνονται
στην παραλία, βόρεια του χωριού Kαραβάς, στη
θέση Λάμπουσα, στο δυτικό τμήμα της βόρειας
ακτής της Κύπρου. Σε αρκετή έκταση ήταν ορατά
τα τείχη ενώ στο έξαρμα του λόφου Tρουλλίν,
πιθανόν να ήταν η ακρόπολη της πόλεως. H γύρω
περιοχή αποτελούσε εύφορη πεδιάδα, η οποία
ήταν μέχρι το 1974 καλυμμένη με εσπεριδοειδή,
τα οποία ποτίζονται από τα δύο κεφαλόβρυσα
της Λαπήθου και του Kαραβά. Αυτή η πλούσια
αγροτική περιοχή, καθώς και η μικρή απόσταση
από τα μικρασιατικά παράλια φαίνεται ότι
συντείνουν στην εδραίωση, στη θέση αυτή, ενός
βασιλείου και ενός λιμανιού, το οποίο σύμφωνα
με διάφορους ερευνητές έχει το προβάδισμα
έναντι του βασιλείου της Κερύνειας.
Mια παράλια πόλη στη θέση παρατηρείται από την Ύστερη Eποχή του Xαλκού. Oικισμοί στη γύρω περιοχή χρονολογούνται από τη Nεολιθική, την Πρώιμη και Mέση Eποχή του Xαλκού, ενώ κατά τη Γεωμετρική περίοδο εντοπίζονται νοτιότερα, προς την πλαγιά του Πενταδακτύλου, στην περιοχή της σύγχρονης Λαπήθου και του Kαραβά. Η θέση στην παραλία(Λάμπουσα), εντούτοις, δεν μπορεί να χρονολογηθεί παλαιότερα από την Ύστερη Eποχή του Xαλκού. H πόλη φαίνεται να ακμάζει κυρίως από τους Aρχαϊκούς μέχρι και τους Pωμαϊκούς χρόνους. Τα νομίσματα της πόλεως καλύπτουν τον 5ο και 4ο αι. π.Χ. με ονόματα βασιλέων της. Στα μέσα επίσης του 4ου εμφανίζονται στα νομίσματα μαζί με το κεφάλι της Aθηνάς και φοινικικά στοιχεία, πράγμα που σημαίνει την κατάληψη της εξουσίας από φοίνικα βασιλιά. Το γεγονός αντανακλά την προσπάθεια εκφοινικισμού και εξανατολισμού του νησιού από την Περσική Αυτοκρατορία. Στα 312 π.Χ. ο βασιλιάς της Πράξιππος εμφανίζεται να θεωρείται, από τον Πτολεμαίο, ύποπτος για συνεργασία με τον Aντίγονο. Στη Pωμαϊκή Περίοδο η πόλη αποτελεί την έδρα της μίας από τις τέσσερις επαρχίες του νησιού, ενώ στα πρώτα Βυζαντινά χρόνια γίνεται έδρα επισκόπου. Εγκαταλείπεται, τελικά, και μετακινείται βορειότερα μετά τις αραβικές επιδρομές.
Αρχαίες Γραπτές Πηγές
Ο Στράβων αποδίδει το κτίσιμο της πόλης στον Πράξανδρο και τους Λάκωνες, οι οποίοι διαμόρφωσαν την «παραθαλασσίαν» ούτως ώστε να δέχεται πλοία. Αυτό αποτελεί μοναδική αναφορά σε λιμενικές εγκαταστάσεις στην Κύπρο, της Εποχής του αποικισμού της από τους ήρωες του Τρωϊκού Πολέμου. Ο Ψευδοσκύλακας την αναφέρει μεταξύ των πόλεων με ερημωμένα λιμάνια. «… Καρπάσεια, Κερύνεια, Λήπηθις Φοινίκων, Σόλοι (καὶ αὕτη λιμένα ἔχει χειμερινὸν), Μάριον Ἑλληνίς, Ἀμαθοῦς, (αὐτόχθονές εἰσιν). αὗται πάσαι λιμένας ἔχουσαι ἐρήμους.». Και σε αυτή την περίπτωση, βεβαίως, δεν είναι γνωστό εάν ο Ψευδοσκύλλαξ αναφέρεται στα μέσα του 4ου αι. π.Χ. οπότε γράφει, ή κάνει αναχρονισμό, αντλώντας τις πληροφορίες του από τον πρώτο Σκύλλακα από τα Καρύανδα ή άλλους προγενέστερους συγγραφείς. Η Λάπηθος αναφέρεται επίσης από το Στράβωνα ως εξής: «...Λάπαθὸς τὲ ἐστι πόλις ὕφορμον ἔχουσα καὶ νεώρια...Αναφορά στην πόλη συναντούμε επίσης στον Πλίνιο και τον Πτολεμαίο, χωρίς μνεία στο λιμάνι της. Τέλος στην Ύστερη Αρχαιότητα ο Σταδιασμός την αναφέρει ως: «…πόλις ἔστὶν ἔχουσα ὕφορμον».
Έρευνες
Aνασκαφές στο χώρο έγιναν από τον John Myers και από τo Mενέλαο Mαρκίδη στις αρχές του αιώνα. Mεταξύ 1957-1959 ερευνά την περιοχή ο Nικολάου, ο οποίος εντοπίζει στην παραλία κατασκευές τις οποίες ταυτίζει με ιχθυοτροφεία. Στη δημοσίευση τους αναφέρει σχετικά με το λιμάνι ότι είναι ακόμα ορατά σημαντικά κατάλοιπα του. Έρευνα στην περιοχή πραγματοποιούν και Raban και Linder κατά το 1971.
Λιμενοβραχίονες
Το λιμάνι διαθέτει δύο λιμενοβραχίονες, οι οποίοι σχηματίζουν είσοδο 100μ. περίπου, προς τα δυτικά. Και οι δύο λιμενοβραχίονες σώζονται σε μεγάλο μήκος. Ο βορειότερος (προσήνεμος) με κατεύθυνση νοτιοδυτικά-βορειοανατολικά σώζεται σε μήκος 155μ. και σε πλάτος πλέον των 10μ. Στα δύο άκρα κυρτώνεται, με αποτέλεσμα η δυτική κύρτωση να καλύπτει το στόμιο του λιμανιού από βόρεια. Είναι πιθανόν ο βραχίονας αυτός να πατάει στη συνέχεια παραλιακής έξαρσης του βυθού. Σύμφωνα με το Raban στο βραχίονα εντοπίζονται δύο οικοδομικές φάσεις Η πρώτη, και πιο επιμελημένη, διακρίνεται σε κάθετους τοίχους με δουλεμένους λίθους και ανήκει στην φοινικική παράδοση, ενώ ο η δεύτερη πραγματοποιείται με κυβόλιθους με ακμή 1.5μ. και ανήκει μάλλον στην Ρωμαϊκή περίοδο. Ένας δεύτερος λιμενοβραχίονας (υπήνεμος), κάθετος σε σχέση με τον προηγούμενο, με κατεύθυνση βορειοδυτικά - νοτιοανατολικά ξεκινάει από την παραλία και κατευθύνεται στη γένεση της δυτικής κύρτωσης του προηγούμενου βραχίονα, με μήκος 40μ. Και οι δύο λιμενοβραχίονες, ενισχύθηκαν σύμφωνα με το Νικολάου για να αποτελέσουν τους κυματοθραύστες του σύγχρονου (1957-59) αλιευτικού καταφυγίου.
Αποβάθρες
Σύμφωνα με το Raban αναφέρει εσωτερικά του δυτικού λιμενοβραχίονα, στο σημείο της γένεσής του, κάθετη προκυμαία πλάτους 3.6μ. Η αποβάθρα αυτή καλύφθηκε με στρώμα τσιμέντου κατά την ανάπλαση του αλιευτικού καταφυγίου.
Λιμενικές Λεκάνες
Ο ίδιος επιστήμονας πιθανολογεί επίσης την ύπαρξη μιας δεύτερης λιμενικής λεκάνης, δίπλα στο ανατολικό τείχος της πόλης, βόρεια του λόφου Tρουλλίν, εκεί που τώρα (1971) βρίσκεται βαλτώδης περιοχή. Στα βόρεια της θέσης εντοπίστηκαν κατά την έρευνα συσσωματώματα Κυπροφοινικικών αμφορέων.
Χρονολόγηση
Από τα πιο πάνω φαίνεται ότι πιθανόν στις αρχές του 5ου αι. π.Χ., οπότε εντοπίζονται και τα πρώτα νομίσματα του βασιλείου, ή λίγο αργότερα, ιδρύεται από το φοινικικό βασιλικό οίκο το λιμάνι της Λαπήθου, το οποίο δεν είναι άσχετο με το κύρος του ίδιου του βασιλείου να κόβει νομίσματα. Το λιμάνι αυτό έχοντας το πλεονέκτημα ότι δεν βρίσκεται σε κοίτη ποταμού δεν επιχώνεται από προσχώσεις και παραμένει σε χρήση μέχρι τις μέρες μας. Επιπλέον εργασίες, αλλά πάντα στα πλαίσια του πρώτου σχεδίου, το οποίο εξασφαλίζει πλήρη προστασία από όλους τους ανέμους πλην του νοτιοδυτικού, εκτελούνται και στη Ρωμαϊκή εποχή.
Βιβλιογραφία
Raban A., 1995
"The Ηeritage of Αncient Ηarbour Εngineering in Cyprus and the Levant" in Karageorgis V. – D. Michaelides (ed.), Proceedings of the International Symposium Cyprus and the Sea. Nicosia 25-26 September 1993, Nicosia, 165
Νικολάου Κ., 1966
”Αρχαίοι Λιμένες εν Κύπρω”, Δελτίον Τμήματος Πολιτιστικής Αναπτύξεως Υπουργείου Παιδείας Κύπρου 6-7 (1966), Λευκωσία, 1966, 98
Nicolaou K., 1976
"Ancient Fish-tanks at Lapithos, Cyprus", The International Journal of Nautical Archaeology 5.2 (1976), Academic Press for Council for Nautical Archaeology, London
Μαραγκού Α. Γ.,
Τα Λιμάνια της Κύπρου, Πολιτιστικό Κέντρο Λαϊκής Τράπεζας, Λευκωσία, 1997, 224-284-285
Myres J. L., 1945
"Excavations in Cyprus 1913", Annual of British School at Athens 41 (1940-45), 71-8
Markides M., 1915
"Excavations at Lampousa", Annual Repport of the Curator of Antiquities (1915), Nicosia